Słowa kluczowe
paradygmaty
pedagogika specjalna
psychiatria
Jak cytować
Abstrakt
Wprowadzenie: Niepełnosprawność intelektualna jest przedmiotem zainteresowania psychiatrii i pedagogiki specjalnej. Obie nauki przeszły ewolucję od podejścia stygmatyzującego, przez segregujące w kierunku pełnej inkluzji społecznej. Droga przebudowy paradygmatycznej obu nauk była odrębna. Zatem interesujące jest ich porównanie
Cel pracy: Celem pracy jest porównanie podejścia wobec fenomenu niepełnosprawności intelektualnej pedagogów specjalnych i psychiatrów z ośrodków akademickich w Polsce.
Metodologia: Porównanie przeprowadzono metodą narracyjną poprzez przegląd kluczowych publikacji na temat rozumienia fenomenu niepełnosprawności intelektualnej przez polskich pedagogów specjalnych i psychiatrów.
Wyniki: W 1989 roku nastąpiła w Polsce zmiana polityczna i odejście od komunizmu. Także pedagogika odeszła od materializmu dialektycznego w kierunku postmodernistycznego rozumienia fenomenu niepełnosprawności. Owa zmiana zaowocowała sformułowaniem tzw. humanistycznego paradygmatu pedagogiki specjalnej złożonego z czterech mikroparadygmatów. W pedagogice przesunięto ciężar z badań ilościowych na rzecz jakościowych i zanegowano biomedyczne aspekty niepełnosprawności. Niestety, prace badawcze z zakresu pedagogiki osób niepełnosprawnych intelektualnie o charakterze jakościowym i koncepcyjnym wykonane w Polsce nie weszły w ogólnoświatowy obieg informacji naukowej i znane są tylko w Polsce.
Polska psychiatria, przeszła ewolucyjną zmianę od psychiatrii biologicznej w kierunku społecznej psychiatrii środowiskowej. Polskę objęto pilotażowym programem prowadzenia centrów psychicznych obejmujących opieką ludność z zaburzeniami psychicznymi w tym osoby z niepełnosprawnością nieaktualną. Polscy psychiatrzy już od czasów realnego socjalizmu publikowali w czasopismach międzynarodowych w języku angielskim mających współczynnik wpływu Impact Factor. Zmiana ta była mniej radykalna, niż w pedagogice specjalnej i polegała raczej na rozszerzeniu perspektywy, niż na odejściu od badań empirycznych.
Podsumowanie: Polska pedagogika specjalna osób z niepełnosprawnością intelektualną i polska psychiatra przeszły w ostatnich kilkudziesięciu latach znaczną przebudowę paradygmatyczną. Obie nauki przejęły inkluzyjny model rozumienia niepełnosprawności intelektualnej. Odmienne drogi rozwoju obu nauk odzwierciedlają się w publikacjach i prowadzonych badaniach naukowych, oraz pewnych odmiennościach terminologicznych.
Bibliografia
Bilikiewicz, T. (Ed.). (1960). Psychiatria kliniczna [Clinical psychiatry] (2nd expanded ed.). Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Bobińska, K., Pietras, T., & Gałecki, P. (Eds.). (2012). Niepełnosprawność intelektualna: Etiopatogeneza, epidemiologia, diagnoza, terapia [Intellectual disability: Etiopathogenesis, epidemiology, diagnosis, and therapy]. Wrocław: Wydawnictwo Continuo.
Capra, F. (1987). Punkt zwrotny [The turning point] (E. Woydyłło, Trans.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. (Original work published 1982, as The Turning Point: Science, Society, and the Rising Culture)
Cechnicki, A., & Wciórka, J. (Eds.). (2025). Psychiatria środowiskowa [Community psychiatry]. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Chrzanowska, I. (2015). Pedagogika specjalna. Od tradycji do współczesności [Special education: From tradition to modernity]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Citlak, A. (2023). Psychology of the Lvov-Warsaw School and the shape of postcommunist Polish psychology (unfinished dialog with Brentanian tradition). Journal of the History of the Behavioral Sciences, 59(1), 20–30. https://doi.org/10.1002/jhbs.22234
Cytowska, B. (2012). Trudne drogi adaptacji. Wątki emancypacyjne w analizie sytuacji dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną we współczesnym społeczeństwie polskim [Difficult paths of adaptation: Emancipatory themes in the analysis of the situation of adults with intellectual disabilities in contemporary Polish society]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Cytowska, B., & Zierkiewicz, E. (2020). Conversations about health: Sharing the personal experiences of women with intellectual disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 33(5), 962–975. https://doi.org/10.1111/jar.12718
Czacka, R., & Stabińska, J. (1990). Matka Elżbieta Róża Czacka. Wybór pism Matki Elżbiety Czackiej [Mother Elżbieta Róża Czacka: Selected writings of Mother Elżbieta Czacka] (2nd expanded ed.). Laski: Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża.
Ćwirynkało, K., Kossakowski, C., & Żywanowska, A. (Eds.). (2013). Kierunki rozwoju pedagogiki specjalnej [Directions of development in special education]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Depukat, A. (2020). Optymalizacja modelu organizacji świadczeń psychiatrycznych dla województwa [Optimization of the model of organization of psychiatric services for a province] (Doctoral dissertation). Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich. Wrocław: Poland.
Dycht, M. (2006). Rozwój polskiej pedagogiki specjalnej w świetle dokonań jej twórców [The development of Polish special education in light of the achievements of its founders]. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.
Dykcik, W. (2001). Wprowadzenie w przedmiot pedagogiki specjalnej jako nauki [Introduction to special education as a scientific discipline]. In W. Dykcik (Ed.), Pedagogika specjalna (pp. 13–62). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Frankl, V. E. (2023). Życie z sensem. Autobiografia [A life worth living: Autobiography] (M. Chojnacki. Trans.). Kraków: Wydawnictwo WAM. (Original work published 1995 as Was nicht in meinen Büchern steht. Lebenserinnerungen)
Gajdzica, Z. (2007). Edukacyjne konteksty bezradności społecznej osób z lekkim upośledzeniem umysłowym [Educational contexts of social helplessness among persons with mild intellectual disability]. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Głodkowska, J. (Ed.). (2015). Personalistyczne ujęcie fenomenu niepełnosprawności [A personalist approach to the phenomenon of disability]. Warszawa: Wydawnictwo Akademia Pedagogiki Specjalnej.
Granat, W. (1985). Personalizm chrześcijański. Teologia osoby ludzkiej [Christian personalism: Theology of the human person]. Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha.
Kołłątaj, W. P., Kołłątaj, B., Cipora, E., Sygit, K., & Karwat, I. D. (2023). Relationship between the components of disability definition and the effectiveness of rehabilitation measures as a process. Annals of Agricultural and Environmental Medicine, 30(4), 595–601. https://doi.org/10.26444/aaem/177341
Janaczek, S. (1999). Filozofia na KUL-u. Nurty. Osoby. Idee [Philosophy at the Catholic University of Lublin: Currents, people, ideas]. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Jankowski, K. (1994). Od psychiatrii biologicznej do humanistycznej… dwadzieścia lat później [From biological psychiatry to humanistic psychiatry… twenty years later]. Warszawa: Jacek Santorski & Co Agencja Wydawnicza.
Kosakowski, C., Krause, A., & Żyta, A. (Eds.). (2007). Osoba z niepełnosprawnością w systemie rehabilitacji, edukacji i wsparcia społecznego [A person with disability in the system of rehabilitation, education, and social support]. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Kornaj, J. (2023). Approaching Polish madness: Concepts and treatment of psychosis in Polish psychiatry of the inter-war period. History of Psychiatry, 34(4), 397–416. https://doi.org/10.1177/0957154X231187118
Kowalik, S. (2018). Stosowana psychologia rehabilitacji [Applied rehabilitation psychology]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Kowolik, P. (2007). Prof. zw. dr hab. Heliodor Muszyński – pedagog, metodolog i twórca teleologii wychowania [Professor Heliodor Muszyński: Educator, methodologist, and creator of the teleology of education]. Nauczyciel i Szkoła, 1–2(34–35), 277–283.
Krause, A. (2010). Współczesne paradygmaty pedagogiki specjalnej [Contemporary paradigms of special education]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Krause, A. (2013). Teoretyczne inspiracje pedagogiki specjalnej – pedagogika emancypacyjna [Theoretical inspirations of special education: Emancipatory pedagogy]. Studia Edukacyjne, 28, 7–16.
Krause, A. (2017). Budowanie wiedzy w pedagogice specjalnej [Building knowledge in special education]. Niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej, 27, 13–23.
Linden M. (2017). Definition and Assessment of Disability in Mental Disorders under the Perspective of the International Classification of Functioning Disability and Health (ICF). Behavioral Sciences & the Law, 35(2), 124–134. https://doi.org/10.1002/bsl.2283
Magier, P. (2021). Metateoria pedagogiki chrześcijańskiej [Metatheory of Christian pedagogy]. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Marcinkowska, B. (2016). Sprzężona niepełnosprawność – próba analizy fenomenu [Multiple disability: An attempt to analyze the phenomenon]. Niepełnosprawność. Dyskursy Pedagogiki Specjalnej, 21, 9–19.
Melosik, Z. (2007). Teoria i praktyka edukacji wielokulturowej [Theory and practice of multicultural education]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Melosik, Z. (2017). Dyskursy medykalizacji i farmakologizacji: Rekonstrukcje tożsamości człowieka [Discourses of medicalization and pharmacologization: Reconstructions of human identity]. Przegląd Badań Edukacyjnych, 25(2), 123–136.
Melosik, Z., & Szkudlarek, T. (2009). Kultura, tożsamość i edukacja – migotanie znaczeń [Culture, identity, and education: Flickering meanings]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Michalski, J., & Zakrzewska, A. (2010). Pedagogika chrześcijańska. Tradycja, współczesność, nowe wyzwania [Christian pedagogy: Tradition, modernity, and new challenges]. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Niemierko, B. (2021). Diagnostyka edukacyjna [Educational diagnostics]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Pańczyk, J. (Ed.). (1989). Pedagogika specjalna – uwarunkowania i tendencje rozwoju: Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej w 65. rocznicę działalności Wyższej Szkoły Pedagogiki Specjalnej w Warszawie [Special education: Conditions and trends of development—Proceedings of the scientific conference organized on the 65th anniversary of the Academy of Special Education in Warsaw]. Warszawa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogiki Specjalnej.
Parens, E. (2013). On good and bad forms of medicalization. Bioethics, 27(1), 28–35. https://doi.org/10.1111/j.1467-8519.2011.01885.x
Parys, K., & Olszewski, S. (2013). Przeobrażenia terminologiczne w pedagogice specjalnej. Jaka pedagogika? [Terminological transformations in special education: What kind of pedagogy?]. In A. Ćwirynkało, C. Kossakowski, & A. Żywanowska (Eds.), Kierunki rozwoju pedagogiki specjalnej (pp. 15–27). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Pietras, T., Witusik, A., Mokros, Ł., & Sipowicz, K. (2019). The paradigms of contemporary psychiatry. Polski Merkuriusz Lekarski, 46(272), 94–97.
Pietras, T., Sipowicz, K., Witusik, A., Mosiołek, A., Batko, K., & Stefanik, A. (2025). Special pedagogy of people with intellectual disability and contemporary psychiatry in Poland – mutual complementarity or lack of understanding? Polski Merkuriusz Lekarski, 53(2), 277–283. https://doi.org/10.36740/Merkur202502118
Prot-Klinger, K. (2013). Psychiatria środowiskowa między romantyzmem a pozytywizmem: Próba integracji podejść [Community psychiatry between romanticism and positivism: An attempt to integrate approaches]. Psychiatria, 10(3–4), 101–108.
Pużyński, S. (2015). Dylematy współczesnej psychiatrii. Problemy kliniczne, etyczne, prawne [Dilemmas of contemporary psychiatry: Clinical, ethical, and legal issues]. Warszawa: Wydawnictwo Eneteia.
Rybakowski, J. K. (2004). Academic psychiatry in Adjustment to rapid changes. Molecular Psychiatry, 9(9), 813–815. https://doi.org/10.1038/sj.mp.4001569
Salamucha, A., & Magier, P. (2013). W obronie pedagogiki chrześcijańskiej [In defense of Christian pedagogy]. Pedagogika Christiana, 1(31), 31–32.
Sęk, H. (2001). Wprowadzenie do psychologii klinicznej [Introduction to clinical psychology]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Sipowicz, K., Najbert, E., & Pietras, T. (2015). Ewolucja terminologii określającej niepełnosprawność intelektualną używanej przez autorów wybranych podręczników z zakresu psychiatrii w latach 1960–2015 [The evolution of terminology referring to intellectual disability used by authors of selected psychiatry textbooks between 1960 and 2015]. In J. Głodkowska (Ed.), Personalistyczne ujęcie fenomenu niepełnosprawności. Osobowość, samorealizacja, odpowiedzialność, bezpieczeństwo, autonomia (pp. 95–109). Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.
Sipowicz, K., & Pietras, T. (2017). Wprowadzenie do pedagogiki inkluzyjnej (włączającej) [Introduction to inclusive education]. Wrocław: Wydawnictwo Continuo.
Skrabanek, P. (1990). Nonsensus consensus. Lancet, 335(8703), 1446–1447. https://doi.org/10.1016/0140-6736(90)91460-R
Skrabanek, P. (1994). The death of humane medicine and the rise of coercive healthism. London: Social Affairs Unit.
Smogorzewska, J., Szumski, G., Bosacki, S., & Grygiel, P. (2022). Just listen to your mind: Consequences of theory of mind development for deaf or hard-of-hearing children. Research in Developmental Disabilities, 127, 104261. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2022.104261
Smogorzewska, J., Szumski, G., Bosacki, S., Grygiel, P., & Osterhaus, C. (2024). Longitudinal relations between theory of mind and academic achievement among deaf and hard-of-hearing school-aged children. Journal of Experimental Child Psychology, 239, 105806. https://doi.org/10.1016/j.jecp.2023.105806
Sobieski, M., Sobieska, A., Sekułowicz, M., & Bujnowska-Fedak, M. (2022). Tools for early screening of autism spectrum disorders in primary health care: A scoping review. BMC Primary Care, 23(1), Article 46. https://doi.org/10.1186/s12875-022-01645-7
Strelau, J. (2014). Różnice indywidualne. Historia, determinanty, zastosowania [Individual differences: History, determinants, and applications]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar & Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej.
Szkudlarek, T. (1993). Wiedza i wolność w pedagogice amerykańskiego postmodernizmu [Knowledge and freedom in the pedagogy of American postmodernism]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Szkudlarek, T., & Śliwerski, B. (2009). Wyzwania pedagogiki krytycznej i antypedagogiki [Challenges of critical pedagogy and anti-pedagogy]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Thornicroft, G., & Tansella, M. (2010). W stronę lepszej opieki psychiatrycznej [Towards better mental health care]. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Psychiatrii i Neurologii.
Traczykowski, D. (2016). Cele nauczania w myśli Kazimierza Twardowskiego. Roczniki Pedagogiczne, 8(1), 9–22. https://doi.org/10.18290/rped.2016.8(44).1-2
Vašek, Š. (2003). Innowacyjne trendy w koncypowaniu aparatu pojęciowego i kategorialnego słowackiej pedagogiki specjalnej [Innovative trends in conceptualizing the terminology and categories of Slovak special education]. Chowanna, 21(2), 44–53.
Wyczesany, J. (2009). Pedagogika upośledzonych umysłowo [Pedagogy of persons with intellectual disabilities]. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Wyszyńska, A. (Ed.). (1987). Psychologia defektologiczna [Defectological psychology]. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Żółkowska, T. (2004). Wyrównanie szans społecznych osób niepełnosprawnych intelektualnie [Equalizing social opportunities for persons with intellectual disabilities]. Szczecin: Wydawnictwo In Plus.
Żuraw, H., & Ploch, L. (2019). Styl życia kobiet z głębszą niepełnosprawnością intelektualną [Lifestyle of women with more severe intellectual disabilities]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Żyta, A., & Ćwirynkało, K. (2013). Nowe tendencje i kierunki rozwoju pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną – zmiany paradygmatów [New trends and directions in the development of pedagogy for persons with intellectual disabilities: Paradigm shifts]. In K. Ćwirynkało, C. Kossakowski, & A. Żywanowska (Eds.), Kierunki rozwoju pedagogiki specjalnej (pp. 29–39). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio