Słowa kluczowe
płodność
profilaktyka
styl życia
zachowania zdrowotne
Jak cytować
Abstrakt
Wprowadzenie: Zachowania zdrowotne obejmują działania i nawyki pozostające w związku ze stanem zdrowia oraz ryzykiem jego pogorszenia. Obejmują one m.in. aktywność fizyczną, zachowania związane ze snem, unikanie używek oraz korzystanie z badań profilaktycznych. Zachowania zdrowotne stanowią istotny komponent stylu życia i pozostają uwarunkowane m.in. czynnikami społecznymi, ekonomicznymi i środowiskowymi. Jednym z istotnych obszarów badań dotyczących zdrowia kobiet jest zdrowie prokreacyjne. W ujęciu demograficznym wiek prokreacyjny kobiet najczęściej definiuje się jako okres od 15. do 49. roku życia. Zasadne jest zatem monitorowanie zachowań zdrowotnych kobiet w wieku rozrodczym, szczególnie zachowań związanych z profilaktyką i zdrowiem prokreacyjnym. Cel pracy: Ocena wybranych zachowań zdrowotnych związanych ze zdrowiem prokreacyjnym wśród kobiet w wieku 18–49 lat. Materiał i Metoda: Badania zostały przeprowadzone w okresie od kwietnia do maja 2023 roku. Uczestniczkami badania były kobiety w wieku 18–49 lat. Grupa badawcza liczyła 315 osób. Zastosowano celowy dobór wygodny. Część uczestniczek rekrutowano w szkołach ponadpodstawowych i placówce opieki zdrowotnej w Lublinie, natomiast pozostałe respondentki pozyskano za pośrednictwem grup tematycznych w serwisie Facebook. Dane zebrano za pomocą autorskiego kwestionariusza ankiety. Analizę wykonano w programie statystycznym IBM SPSS Statistics 27. Wyniki: Badanie ginekologiczne raz w roku deklarowało 71,1% (224) respondentek. W grupie 20–49 lat cytologię pół roku temu wykonało 28,8% (75) kobiet. Rok temu badanie to przeszło 26,5% (69) uczestniczek. Samobadanie piersi zadeklarowało 217 respondentek. Raz w miesiącu wykonuje je od 46,4% (13) do 72,7% (32) osób, zależnie od wieku. Długość cyklu menstruacyjnego sprawdzało 82,5% (260) badanych. Ponadto 58,7% (185) kobiet monitorowało główne wskaźniki płodności. Wnioski: Uzyskane wyniki wskazują na zróżnicowanie wybranych zachowań profilaktycznych i zdrowotnych w badanej grupie kobiet. Wyniki wskazują na potrzebę dalszego rozwijania działań edukacyjnych i profilaktycznych dotyczących zdrowia prokreacyjnego, realizowanych przez personel medyczny. Dzięki temu kobiety mogą podejmować świadome decyzje i dbać o siebie na każdym etapie życia.
Bibliografia
Balle, C., Happel, A.-U., Heffron, R., & Jaspan, H. B. (2023). Contraceptive effects on the cervicovaginal microbiome: Recent evidence including randomized trials. American Journal of Reproductive Immunology, 90(5), e13785. https://doi.org/10.1111/aji.13785
Banihashemi, D., & Brennan, M. E. (2023). The impact of breast awareness on the early detection of breast cancer in young women: A systematic review. Breast Care, 18(1), 60–68. https://doi.org/10.1159/000526990
Bassas, R. A., Alharbi, M. S., & Al Harbi, S. S. (2025). Fertility awareness-based methods for family planning: A systematic review. Cureus, 17(6), e86233. https://doi.org/10.7759/cureus.86233
Bastianelli, C., Farris, M., Bianchi, P., & Benagiano, G. (2021). The effect of different contraceptive methods on the vaginal microbiome. Expert Review of Clinical Pharmacology, 14(7), 821–836. https://doi.org/10.1080/17512433.2021.1917373
Becker, S. P., Jarrett, M. A., Luebbe, A. M., Garner, A. A., Burns, G. L., & Kofler, M. J. (2018). Sleep in a large, multi-university sample of college students: Sleep problem prevalence, sex differences, and mental health correlates. Sleep Health, 4(2), 174–181. https://doi.org/10.1016/j.sleh.2018.01.001
Bień, A., & Stadnicka, S. (2015). Zachowania seksualne młodzieży oraz stosowane metody zapobiegania ciąży [Sexual behavior of youth and the methods used to prevent pregnancy]. European Journal of Medical Technologies, 1(6), 50–62. http://www.medical-technologies.eu/upload/metody_zapobiegania_ciazy.pdf
Brinson, A. K., da Silva, S. G., Hesketh, K. R., & Evenson, K. R. (2023). Impact of physical activity and sedentary behavior on spontaneous female and male fertility: A systematic review. Journal of Physical Activity and Health, 20(7), 600–615. https://doi.org/10.1123/jpah.2022-0487
Cheng, T., Wen, P., Yu, R., Zhang, F., Li, H., Xu, X., Zhao, D., Liu, F., Su, W., Zheng, Z., Yang, H., Yao, J., & Jin, L. (2024). Integrative microbiome and metabolome profiles reveal the impacts of periodontitis via oral-gut axis in first-trimester pregnant women. Journal of Translational Medicine, 22, 819. https://doi.org/10.1186/s12967-024-05579-9
Choi, H., Lim, N.-K., Jung, H., Kim, O., & Park, H.-Y. (2021). Use of menstrual sanitary products in women of reproductive age: Korea Nurses’ Health Study. Osong Public Health and Research Perspectives, 12(1), 20–28. https://doi.org/10.24171/j.phrp.2021.12.1.04
Dąbrowska-Galas, M., Ptaszkowski, K., & Dąbrowska, J. (2021). Physical activity level, insomnia and related impact in medical students in Poland. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(6), 3081. https://doi.org/10.3390/ijerph18063081
Delbaere, I., Pitsillos, T., The Greek Collaborating Group, Tydén, T., Kerckhof, L., & Iliadis, S. I. (2021). Fertility awareness and parenthood intentions among medical students in three European countries. The European Journal of Contraception & Reproductive Health Care, 26(4), 312–322. https://doi.org/10.1080/13625187.2021.1901877
Dębska, S. L., Szyszka, M., Bączek, G., & Dmoch-Gajzlerska, E. (2017). Wiedza studentów kierunków medycznych na temat fizjologii płodności kobiety i naturalnych metod planowania rodziny [The knowledge of physiology of female fertility and natural family planning methods among medical students]. Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne, 7(2), 141–147. https://pzp.umw.edu.pl/pl/article/2017/7/2/141/
Dinh, A., Sriprasert, I., Williams, A. R., & Archer, D. F. (2015). A review of the endometrial histologic effects of progestins and progesterone receptor modulators in reproductive age women. Contraception, 91(5), 360–367. https://doi.org/10.1016/j.contraception.2015.01.008
Dmochowski, T., Cerańska-Goszczyńska, H., & Kinle, M. (2013). Efektywność metod naturalnego planowania rodziny [Effectiveness of natural family planning methods]. In M. Troszyński (Ed.), Rozpoznawanie płodności: Materiały edukacyjno-dydaktyczne dla nauczycieli NPR, pracowników służby zdrowia oraz zainteresowanych zdrowiem prokreacyjnym [Fertility awareness: Educational and teaching materials for NFP teachers, health-care workers, and people interested in reproductive health] (pp. 120–124). Wydawnictwo-Drukarnia Bonami.
Dora, M. (2013). Lepiej nie mówić. O edukacji seksualnej w Polsce [Better not to say. About sex education in Poland]. Przegląd Pedagogiczny, (2), 101–107. https://doi.org/10.34767/PP.2013.02.09
Drabik, L., Kubiak-Sokół, A., & Sobol, E. (2021). Słownik języka polskiego PWN [Dictionary of the Polish language]. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Duane, M., Stanford, J. B., Porucznik, C. A., & Vigil, P. (2022). Fertility awareness-based methods for women’s health and family planning. Frontiers in Medicine, 9, 858977. https://doi.org/10.3389/fmed.2022.858977
Elkafas, H., Walls, M., Al-Hendy, A., & Ismail, N. (2022). Gut and genital tract microbiomes: Dysbiosis and link to gynecological disorders. Frontiers in Cellular and Infection Microbiology, 12, 1059825. https://doi.org/10.3389/fcimb.2022.1059825
Ford, E. A., Roman, S. D., McLaughlin, E. A., Beckett, E. L., & Sutherland, J. M. (2020). The association between reproductive health smartphone applications and fertility knowledge of Australian women. BMC Women’s Health, 20, 45. https://doi.org/10.1186/s12905-020-00912-y
Gośliński, J. (2025, February 18). Cytologia klasyczna – badanie i wyniki [Conventional cytology—Examination and results]. Zwrotnik Raka. https://www.zwrotnikraka.pl/cytologia/
Hennegan, J., Winkler, I. T., Bobel, C., Keiser, D., Hampton, J., Larsson, G., Chandra-Mouli, V., Plesons, M., & Mahon, T. (2021). Menstrual health: A definition for policy, practice, and research. Sexual and Reproductive Health Matters, 29(1), 1911618. https://doi.org/10.1080/26410397.2021.1911618
Hirshkowitz, M., Whiton, K., Albert, S. M., Alessi, C., Bruni, O., DonCarlos, L., Hazen, N., Herman, J., Katz, E. S., Kheirandish-Gozal, L., Neubauer, D. N., O’Donnell, A. E., Ohayon, M., Peever, J., Rawding, R., Sachdeva, R. C., Setters, B., Vitiello, M. V., Ware, J. C., & Adams Hillard, P. J. (2015). National Sleep Foundation’s sleep time duration recommendations: Methodology and results summary. Sleep Health, 1(1), 40–43. https://doi.org/10.1016/j.sleh.2014.12.010
Hong, M., Rajaguru, V., Kim, K., Jang, S. Y., & Lee, S. G. (2024). Menstrual cycle management and period tracker app use in millennial and Generation Z individuals: Mixed methods study. Journal of Medical Internet Research, 26, e53146. https://doi.org/10.2196/53146
Irzmańska-Hudziak, A., Walicka, N., Piasecka, K., Chrzan-Rodak, A., Warchoł, K., & Weber, D. (2025). Czynniki kształtujące świadomość młodych kobiet na temat raka szyjki macicy [Factors shaping young women’s awareness of cervical cancer]. In R. J. Łuczyk, D. Weber, M. Łuczyk, K. Sikora, A. Wawryniuk, & M. Kaczkowski (Eds.), Wybrane aspekty opieki medycznej sprawowanej w różnych obszarach klinicznych [Selected aspects of medical care provided in various clinical areas] (pp. 85–95). Innovatio Press, Wydawnictwo Naukowe Lubelskiej Akademii WSEI.
Izdebski, Z., Wąż, K., Warzecha, D., Mazur, J., & Wielgoś, M. (2022). Factors associated with uptake of effective and ineffective contraceptives among Polish women during the first period of the COVID-19 pandemic. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(19), 12748. https://doi.org/10.3390/ijerph191912748
Kalampalikis, A., Chatziioannou, S. S., Protopapas, A., Gerakini, A. M., & Michala, L. (2022). mHealth and its application in menstrual related issues: A systematic review. The European Journal of Contraception & Reproductive Health Care, 27(1), 53–60. https://doi.org/10.1080/13625187.2021.1980873
Kandel, P., Lim, S., Pirotta, S., Skouteris, H., Moran, L. J., & Hill, B. (2021). Enablers and barriers to women’s lifestyle behavior change during the preconception period: A systematic review. Obesity Reviews, 22(7), e13235. https://doi.org/10.1111/obr.13235
Knap-Wielgus, W., Zygula, A., Malec, M., Wielgoś, M., & Szymusik, I. (2023). The Polish women’s experience and level of knowledge about fertility and its disorders: A cross-sectional study. Ginekologia Polska, 94(8), 605–615. https://doi.org/10.5603/GP.a2023.0047
Komisja Europejska. (2008). Wytyczne UE dotyczące aktywności fizycznej: Zalecane działania polityczne wspierające aktywność fizyczną wpływającą korzystnie na zdrowie [EU physical activity guidelines: Recommended policy actions in support of health-enhancing physical activity]. Ministerstwo Sportu i Turystyki. https://www.msit.gov.pl/download/1/12484/WytyczneUEdotyczaceaktywnoscifizycznej.pdf
Kopasz, M., Loessl, B., Hornyak, M., Riemann, D., Nissen, C., Piosczyk, H., & Voderholzer, U. (2010). Sleep and memory in healthy children and adolescents: A critical review. Sleep Medicine Reviews, 14(3), 167–177. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2009.10.006
Kowalewska, B., Jankowiak, B., Oleszczuk, T., Rolka, H., Krajewska-Kułak, E., Klimaszewska, K., Łukaszuk, C., & Gołębiewska, A. (2012). Ocena poziomu wiedzy kobiet na temat czynników ryzyka raka szyjki macicy [Assessment of women’s knowledge about cervical cancer risk factors]. In E. Krajewska-Kułak, C. Łukaszuk, J. Lewko, & W. Kułak (Eds.), W drodze do brzegu życia. T. 10 [On the way to the shore of life. Vol. 10] (pp. 381–391). Uniwersytet Medyczny w Białymstoku.
Kozakiewicz, B., Dulęba, M., & Deptała, A. (2019). Wpływ stylu życia na płodność – przegląd literatury [Impact of lifestyle on fertility: A review of the literature]. Hygeia Public Health, 54(3), 173–181.
Krause, A., Zane, G. K., Rivas-Nieto, A. C., Mulugeta, A., Hossain, M. R., McClelland, R. S., Lingappa, J. R., & Hawes, S. E. (2025). Assessing the relationship between menstrual products and reproductive and urogenital tract infections (RUTIs): A systematic review evaluating the evidence and recommendations for future research. PLOS ONE, 20(12), e0332006. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0332006
Kremska, A. (2022). Partnerzy seksualni w ocenie kobiet we wczesnej i średniej dorosłości [Sexual partners as assessed by women in early and middle adulthood]. Journal of Sexual and Mental Health, 20, 8–16. https://doi.org/10.5603/SP.2022.0005
Li, J., Huang, Y., Xu, S., & Wang, Y. (2024). Sleep disturbances and female infertility: A systematic review. BMC Women’s Health, 24, 643. https://doi.org/10.1186/s12905-024-03508-y
Li, L. J., Chow, A., Gaskins, A. J., Lee, J. N. J., Choolani, M., Kennedy, B. K., Huang, Z., Chong, Y. S., & Zhang, C. (2023). Modifiable socioeconomic and lifestyle risk factors for female infertility in Asia: A systematic review from the population health perspective. F&S Reviews, 4(1), 78–99. https://doi.org/10.1016/j.xfnr.2022.09.001
Łucyszyn, A., Nowakowski, A., Bidziński, M., Kędzia, W., Knapp, P., Marszałek, A., … & Sieroszewski, P. (2024). Algorytmy badań przesiewowych oraz postępowania w przypadku wyników nieprawidłowych w ramach Programu Profilaktyki Raka Szyjki Macicy refundowanego przez Narodowy Fundusz Zdrowia — edycja po wprowadzeniu diagnostyki wirusa brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka. Zalecenia Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników [Screening algorithms and management of abnormal results within the Cervical Cancer Prevention Programme reimbursed by the National Health Fund — updated following the introduction of high-risk human papillomavirus testing. Recommendations of the Expert Panel of the Polish Society of Gynaecologists and Obstetricians.]. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 9(2), 124–132.
Machado, V., Ferreira, M., Lopes, L., Mendes, J. J., & Botelho, J. (2023). Adverse pregnancy outcomes and maternal periodontal disease: An overview on meta-analytic and methodological quality. Journal of Clinical Medicine, 12(11), 3635. https://doi.org/10.3390/jcm12113635
Michałek, I., Mańczuk, M., Caetano dos Santos, F. L., Macios, A., Didkowska, J., & Nowakowski, A. (2024). Self-reported participation in cervical cancer screening among Polish women in 2004–2019. Ginekologia Polska, 95(5), 335–342. https://doi.org/10.5603/gpl.96634
Misiuna, M. (1994). Styl życia a zdrowie [Lifestyle and health]. Promocja Zdrowia. Nauki Społeczne i Medycyna, 1(1–2), 99–111.
Mizgier, M., Jarząbek-Bielecka, G., Jakubek, E., & Jeszka, J. (2016). Health habits of girls of childbearing age and the prevention of obesity, fertility disorders and obstetric complications: A preliminary report. Pielęgniarstwo Polskie, 62(4), 524–528. https://pielegniarstwo.ump.edu.pl/uploads/2016/4/524_4_62_2016.pdf
Mohd Khairuddin, A. N., Bogale, B., Kang, J., & Gallagher, J. E. (2024). Impact of dental visiting patterns on oral health: A systematic review of longitudinal studies. BDJ Open, 10, 18. https://doi.org/10.1038/s41405-024-00195-7
Nowakowski, A., Macios, A., Glinska, P., Chmielewska, A., Janik, B., Jędrzejewska, I., Klimiuk, A., Chmielik, E., Bobkiewicz, P., Kapuśniak, E., Podolski, J., Prokurat, E., Arbyn, M., & Kamiński, M. F. (2026). Primary human papillomavirus screening versus cytology for detection of cervical intraepithelial neoplasia grade 2 or higher in Poland: A parallel-group, randomized controlled trial. The Lancet Regional Health – Europe, 66, 101697. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2026.101697
Nonfoux, L., Chiaruzzi, M., Badiou, C., Baude, J., Tristan, A., Thioulouse, J., Muller, D., Prigent-Combaret, C., & Lina, G. (2018). Impact of currently marketed tampons and menstrual cups on Staphylococcus aureus growth and toxic shock syndrome toxin 1 production in vitro. Applied and Environmental Microbiology, 84(12), e00351-18. https://doi.org/10.1128/AEM.00351-18
Nowicki, G., Ślusarska, B., Sykut, A., Kocka, K., Bartoszek, A., Młynarska, M., & Kotus, M. (2017). Wybrane czynniki warunkujące częstość podejmowania kontroli stomatologicznej w grupie dorosłych osób pracujących [Selected determinants of dental check-up frequency among employed adults]. Polish Journal of Health and Fitness, (1), 1–15.
Nowicki, G., Ślusarska, B., Zboina, B., Kocka, K., Bartoszek, A., & Wiśniewska, A. (2018). Zakres rozumienia pojęcia „zachowania zdrowotne” oraz uwarunkowania aktywności zdrowotnej człowieka [The scope of understanding of the concept of “health behavior” and the conditions of human health activity]. Acta Scientifica Academiae Ostroviensis. Sectio A, Nauki Humanistyczne, Społeczne i Techniczne, 11(1), 372–387.
Parent, C., Tetu, C., Barbe, C., Bonneau, S., Gabriel, R., Graesslin, O., & Raimond, E. (2022). Menstrual hygiene products: A practice evaluation. Journal of Gynecology Obstetrics and Human Reproduction, 51(1), 102261. https://doi.org/10.1016/j.jogoh.2021.102261
Passos, L. G., Terraciano, P., Wolf, N., dos Santos de Oliveira, F., de Almeida, I., & Passos, E. P. (2022). The correlation between Chlamydia trachomatis and female infertility: A systematic review. Revista Brasileira de Ginecologia e Obstetrícia, 44(6), 614–620. https://doi.org/10.1055/s-0042-1748023
Paździor, A., Stachowska, M., & Zielińska, A. (2011). Wiedza kobiet na temat profilaktyki raka piersi [Women’s knowledge about breast cancer prevention]. Nowiny Lekarskie, 80(6), 419–422.
Peng, L., Luo, X., Cao, B., & Wang, X. (2024). Unraveling the link: Environmental tobacco smoke exposure and its impact on infertility among American women (18–50 years). Frontiers in Public Health, 12, 1358290. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1358290
Perski, O., Keller, J., Kale, D., Asare, B. Y.-A., Schneider, V., Powell, D., Naughton, F., Ten Hoor, G., Verboon, P., & Kwasnicka, D. (2022). Understanding health behaviours in context: A systematic review and meta-analysis of ecological momentary assessment studies of five key health behaviours. Health Psychology Review, 16(4), 576–601. https://doi.org/10.1080/17437199.2022.2112258
Piasecka, K., Matusiewicz, I., Pytka, M., & Szadowska-Szlachetka, Z. (2024). Women’s knowledge of procreative health. Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio, 59(3), 26–34. https://doi.org/10.34766/fer.v59i3.1306
Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. (2024). Tobacco or marijuana use and infertility: A committee opinion. Fertility and Sterility, 121(4), 589–603. https://doi.org/10.1016/j.fertnstert.2023.12.029
Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine, & Practice Committee of the Society for Reproductive Endocrinology and Infertility. (2022). Optimizing natural fertility: A committee opinion. Fertility and Sterility, 117(1), 53–63. https://doi.org/10.1016/j.fertnstert.2021.10.007
Przybysz-Zaremba, M. (2017). Kontrola rodzicielska a zachowania ryzykowne dzieci i młodzieży [Parental control and risky behaviors among children and adolescents]. Pedagogika Społeczna, 4(66), 133–146.
Pytka, M., Kordowska-Wiater, M., & Jarocki, P. (2019). Mikrobiom układu płciowego kobiet [The microbiome of the female genital tract]. Postępy Mikrobiologii, 58(3), 227–236.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 2016 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2016–2020 [Regulation of the Council of Ministers of August 4, 2016, on the National Health Programme for 2016–2020]. (2016). Dziennik Ustaw, 2016, poz. 1492. https://dziennikustaw.gov.pl/du/2016/1492
Sochocka, L., & Wojtyłko, A. (2013). Aktywność fizyczna studentów studiów stacjonarnych kierunków medycznych i niemedycznych [Physical activity of students in full-time medical and non-medical degree programmes]. Medycyna Środowiskowa, 16(2), 53–58.
Stępkowska, J., & Przygodzka, J. (2020). Metody rozpoznawania płodności jako narzędzie profilaktyki zdrowotnej wspierającej proces diagnostyczny zaburzeń zdrowia prokreacyjnego w opinii kobiet w wieku rozrodczym [Fertility awareness-based methods as a tool for preventive healthcare supporting diagnostic process of reproductive health disorders in opinion of women in reproductive age]. Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio, 43(3), 211–222. https://doi.org/10.34766/fetr.v43i3.307
Suto, M., Inaoka, K., Suzuki, D., Nitamizu, A., Arata, N., & Ota, E. (2025). Behavior changes to promote preconception health: A systematic review. BMC Women’s Health, 25, 23. https://doi.org/10.1186/s12905-024-03544-8
Szymaniak, M. (2013). Fazy cyklu miesiączkowego i objawy płodności w cyklu miesiączkowym [Phases of the menstrual cycle and fertility signs in the menstrual cycle]. In M. Troszyński (Ed.), Rozpoznawanie płodności: Materiały edukacyjno-dydaktyczne dla nauczycieli NPR, pracowników służby zdrowia oraz zainteresowanych zdrowiem prokreacyjnym [Fertility awareness: Educational and teaching materials for NFP teachers, health-care workers, and people interested in reproductive health] (pp. 55–65). Wydawnictwo-Drukarnia Bonami.
Ślizień-Kuczapska, E., Sys, D., Baranowska, B., & Czajkowski, K. (2017). Zdrowie prokreacyjne jako zasadniczy kierunek troski o zdrowie rodziny [Procreative health as a fundamental direction of concern for family health]. Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio, 32(4), 88–112. https://fidesetratio.com.pl/ojs/index.php/FetR/article/view/615
Torkel, S., Jafar, N. K., Villani, A., Mantzioris, E., Norman, R. J., Wang, R., Cowan, S., & Moran, L. (2026). Female fertility and lifestyle. Minerva Obstetrics and Gynecology, 78(1), 63–80. https://doi.org/10.23736/S2724-606X.25.05770-7
Waluszewska, I., Borowiec, A., Paciorek, A., Musz, L., & Szczurek-Wasilewicz, W. (2026). Cardiovascular safety of hormonal contraception: Method-specific risks and clinical implications. Medical Sciences, 14(2), 201. https://doi.org/10.3390/medsci14020201
Warchoł, K., & Skoczylas, M. M. (2024). Siedzący tryb życia jako czynnik obniżający płodność żeńską i męską – przegląd literatury [Sedentary lifestyle as a factor reducing female and male fertility: A literature review]. In W. Chwała (Ed.), Człowiek w zdrowiu i chorobie: Profilaktyka i postępowanie w chorobach cywilizacyjnych [Human health and disease: Prevention and management of civilization diseases] (pp. 81–92). Wydawnictwa Akademii Tarnowskiej. https://doi.org/10.55225/9788397066120/6
Wdowiak, K., Drab, A., Filipek, P., & Religioni, U. (2024). The assessment of knowledge about cervical cancer, HPV vaccinations, and screening programs among women as an element of cervical cancer prevention in Poland. Journal of Personalized Medicine, 14(12), 1139. https://doi.org/10.3390/jpm14121139
Wojtkowska, A., & Wysokiński, A. (2015). Wpływ zapalenia przyzębia na występowanie chorób układu sercowo-naczyniowego [The influence of periodontitis on the occurrence of cardiovascular diseases]. Choroby Serca i Naczyń, 12(5), 289–294.
Xie, F., You, Y., Guan, C., Gu, Y., Yao, F., & Xu, J. (2022). Association between physical activity and infertility: A comprehensive systematic review and meta-analysis. Journal of Translational Medicine, 20, 237. https://doi.org/10.1186/s12967-022-03426-3
Yamaguchi, M., Sekine, M., Hanley, S. J. B., Kudo, R., Hara, M., Adachi, S., Ueda, Y., Miyagi, E., & Enomoto, T. (2021). Risk factors for HPV infection and high-grade cervical disease in sexually active Japanese women. Scientific Reports, 11, 2898. https://doi.org/10.1038/s41598-021-82354-6
Yang, J., Song, Y., Gaskins, A. J., Li, L.-J., Huang, Z., Eriksson, J. G., Hu, F. B., Chong, Y. S., & Zhang, C. (2023). Mediterranean diet and female reproductive health over lifespan: A systematic review and meta-analysis. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 229(6), 617–631. https://doi.org/10.1016/j.ajog.2023.05.030
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio